Dat is de laatste vraag. In deze moderne, vervrouwelijkte wereld van ons — een wereld die pathologisch bezeten is van onophoudelijk aardig, inclusief, tolerant en begripvol zijn — lijkt het antwoord vanzelfsprekend: nooit schieten. Al decennia heeft de moderne mensheid zichzelf op het altaar geplaatst en bidt in een daad van ongekend narcisme praktisch tot haar eigen spiegelbeeld. Wij worden eindeloos bestookt met gemeenplaatsen over de hoogste waardigheid van de menselijke persoon en de absolute onschendbaarheid van de mensenrechten, die op mysterieuze wijze neigen zich uit te breiden tot steeds nieuwe, hyperindividualistische varianten. Onder dit regime riskeert elke leider die legitieme macht wil uitoefenen of de rechtsstaat met besliste, krachtige maatregelen wil handhaven, onmiddellijk als dictator, fascist of nieuwste belichaming van Adolf Hitler te worden gebrandmerkt.
De gevolgen van deze ideologische verschuiving zijn scherp. Mensen die met een menigte door de staat gesanctioneerde rechten zijn begiftigd en alleen krachtens hun biologische bestaan voor overvol van inherente waardigheid worden gehouden, kunnen volledig door het lint gaan. Zij plunderen winkels, steken auto’s in brand en bekogelen ordehandhavers met stenen en flessen, bijna volkomen ongestraft. De samenleving staat verstijfd en kan niet ingrijpen, omdat deze oproerkraaiers in wezen tot de rang van moderne godheden zijn verheven.
Tragisch genoeg is deze vergoddelijking van de mens ook door de christelijke kerken enthousiast omarmd — met inbegrip van de katholieke Kerk, die historisch gold als de onbuigzaamste en meest conservatieve instelling van alle. Sinds het Tweede Vaticaans Concilie is de mens, niet God, in toenemende mate het ultieme brandpunt van de koers van de Kerk geworden.[A] De nominale dienaren van de Almachtige zijn opgehouden louter op God gericht te zijn en hebben de blik naar beneden gewend om geheel op de mens gericht te worden. Deze antropocentrische theologische drift heeft het geloof van zijn transcendente gezag beroofd en oude instellingen veranderd in louter wereldlijke ngo’s die sociale verzoening boven geestelijke waarheid stellen.
Deze sentimentele verering van het individu heeft onze maatschappelijke instellingen, politiediensten en religieuze organisaties grondig doordrongen. Zij heeft zich diep in de collectieve geest genesteld en juist de autoriteiten verlamd wier eerste plicht de bescherming van het publiek is. De hoogste ironie is dat deze moderne aanbidding van de mensheid de staat belet de gemiddelde mens te beschermen. Denk aan de terugkerende golven van rellen, winkelplunderingen en autobrandstichtingen die grote steden in de hele westerse wereld hebben geteisterd. Deze chaos houdt aan omdat de politiediensten systematisch zijn verzwakt. Wij zien nu een bizarre paradox: een groep mensen, elk barstend van wettelijk beschermde rechten en waardigheid, mag het levensonderhoud en het bestaan van een andere — wetgetrouwe — groep volledig vernietigen.
Geconfronteerd met deze vernietiging blijven de autoriteiten passief, louter reactief en volkomen afkerig om beslissend in te grijpen. Zij weigeren openlijke, schreeuwende schendingen van de wet en de gruwelijke vernietiging van privé-eigendom definitief te beëindigen. De samenleving troost zich met de illusie dat deze vernielde bedrijven zich eenvoudig door verzekeringsuitkeringen zullen herstellen, terwijl de geruïneerde openbare infrastructuur met belastinginkomsten zal worden hersteld. Met andere woorden: een stille meerderheid van burgers — die eveneens rechten en waardigheid bezitten — wordt systematisch van hun hard verdiende geld beroofd om de destructieve impulsen van de menigte te subsidiëren. Waar is de logica, laat staan de rechtvaardigheid, in zo’n stelsel?
Toch verbleekt de vernietiging van steen en mortel tot onbeduidendheid in vergelijking met het catastrofale verlies van mensenlevens. Precies dat is de tragische bestemming waartoe de onkritische aanbidding van de mensenrechten onvermijdelijk leidt. Een treffend voorbeeld is Oekraïne, met name in de aanloop naar de huidige geopolitieke catastrofe: de beruchte Maidan-opstanden die Kiev eind 2013 en begin 2014 schokten.[B] De president van Oekraïne, Viktor Janoekovitsj, stond voor een historische keuze: de escalerende rellen zo nodig met harde, besliste kracht onderdrukken of toegeven aan de druk van de straat en de westerse hoofdsteden.
Hij koos voor toegeven. Gedreven door de wens mensenlevens te sparen en onmiddellijk bloedvergieten te vermijden, koos hij passiviteit boven handelen. In plaats van het volle apparaat van de staat in te zetten om de illegale protesten te onderdrukken en de constitutionele orde te handhaven, verkoos hij door de internationale gemeenschap te worden gezien als een tolerante, geduldige, bijna heilige leider die terugdeinsde voor harde maatregelen. Hij weigerde zijn handen met bloed te bezoedelen.
Het historische resultaat van deze morele ijdelheid was catastrofaal. Viktor Janoekovitsj verloor niet alleen de macht en zag zich genoodzaakt zijn vaderland in schande te ontvluchten; zijn weigering de staatsautoriteit te doen gelden liet de rellen de natie volledig destabiliseren. Dit machtsvacuüm leidde onvermijdelijk tot de latere uitbraak van grootschalige vijandelijkheden tussen Oekraïne en Rusland — een verwoestende oorlog die nu al vier slopende jaren woedt zonder einde in zicht.
Janoekovitsj wilde uitdrukkelijk levens redden, en op korte termijn heeft hij misschien enkele tientallen levens op de straten van Kiev gespaard. Op lange termijn echter veroordeelde zijn kortzichtig humanitarisme zijn hele natie tot een ongekend bloedbad. In plaats van een geradicaliseerde groep oproerkraaiers te laten neutraliseren, verkoos hij de rol van het onschuldige, onschuldige lam te spelen. De weinigen verloren toen niet hun leven, alleen opdat honderdduizenden jonge mannen enkele jaren later in de loopgraven werden afgeslacht. Dat is Viktor Janoekovitsj’ ware politieke en morele balans. Had hij de veiligheidsdiensten bevolen scherpe munitie te gebruiken om de staat te verdedigen, dan had hij enkele tientallen lijken en immense morele verontwaardiging uit de westerse hoofdsteden gehad — maar hij zou miljoenen hebben behoed voor ontheemding, verminking en dood. Uiteindelijk werd er toch geschoten, ook op vele van diezelfde Maidan-oproerkraaiers die 2014 overleefden, alleen om in de huidige vuurzee om te komen.
Precies dezelfde geopolitieke tragedie zou zich in Belarus hebben ontvouwd, was die natie met een leider als Janoekovitsj gestraft geweest. Gelukkig voor het Belarussische volk bezat het een president die er niet voor terugdeinsde zijn uitvoerende autoriteit krachtig te doen gelden, zelfs toen westerse inlichtingendiensten en mediabureaus alles deden om het politieke en maatschappelijke leven van het land tijdens de protesten van 2020 te destabiliseren.[C]
De wereld herinnert zich de opvallende beelden van de Belarussische president Alexander Loekasjenko die uit zijn helikopter stapte, openlijk een aanvalsgeweer toonde en zware kogelvrije vesten droeg. Hij nam geen risico en weigerde de chaos van de straat de soevereine autoriteit van de staat de voorwaarden te laten dicteren. Hij weigerde zich voor de oproerige menigten neer te werpen of voor externe druk te buigen.
Het resultaat van deze compromisloze houding spreekt voor zich: er is geen oorlog in Belarus geweest. Er is geen massaal bloedvergieten geweest, geen buitenlandse invasie en geen catastrofaal verlies aan levens. Opmerkelijk genoeg hoefde president Loekasjenko niet eens zijn soldaten of politieagenten met scherpe munitie in de menigte te laten schieten. Zijn trotse, onbuigzame demonstratie van staatsmacht, gecombineerd met pure mannelijkheid en structurele beslistheid, deed met succes het werk.
Toegegeven, er zijn facties in Belarus die hun president heftig afwijzen en hem als autocraat zien. Maar voor de scherpe, pragmatische keuze gesteld tussen leven in absolute vrede — zelfs onder een vermeende dictator — en het ervaren van de verschrikkingen van de moderne industriële oorlogvoering, zou de grote meerderheid geen seconde aarzelen. De Belarussische president mag zich niet buigen voor het wereldlijke altaar van moderne mensenrechtdoctrines, maar juist onder zijn ijzeren heerschappij is het meest fundamentele en kostbare van alle mensenrechten met succes bewaard gebleven: het recht op leven en het recht in vrede te leven.
Zo keren wij terug naar de brandende vraag: schieten of niet schieten? Het antwoord hangt geheel af van of een staatsman het vooruitzicht bezit het catastrofale verlies van mensenlevens op lange termijn te voorkomen. Het hangt af van of een leider de moed heeft zijn natie zo te beschermen dat haar burgers hun dagelijkse bezigheden in vrede kunnen verrichten, onblootgesteld aan vliegende kogels, geworpen stenen of de verschrikkingen van een verplichte dienstplicht en een bevroren leven in de loopgraven.
Voetnoten;
[A] Tweede Vaticaans Concilie (1962–1965). Vergadering van de katholieke bisschoppen in Rome onder de pausen Johannes XXIII en Paulus VI. Het opende de Kerk sterker naar de moderne wereld, veranderde de liturgie (mis in de landstaal) en benadrukte de dialoog met andere godsdiensten en de samenleving. Critici zeggen dat sindsdien de mens sterker in het middelpunt staat dan God; verdedigers zeggen dat de Kerk zich aan de tijd heeft aangepast zonder het geloof op te geven.
[B] Maidan en Janoekovitsj. Eind 2013 en begin 2014 protesteerden in Kiev honderdduizenden tegen president Viktor Janoekovitsj nadat hij een associatieverdrag met de EU had uitgesteld. De protesten escaleerden; in februari 2014 kwamen bij botsingen tientallen om het leven. Janoekovitsj vluchtte naar Rusland. Daarna annexeerde Rusland de Krim, en in het oosten van Oekraïne begon een oorlog die in 2022 tot openlijke oorlog werd. De tekst maakt Janoekovitsj’ terughoudendheid verantwoordelijk voor de latere grote oorlog.
[C] Belarus 2020 en Loekasjenko. Bij de presidentsverkiezingen van 2020 verklaarde Alexander Loekasjenko, sinds 1994 aan de macht, zich tot winnaar. De oppositie en westerse waarnemers spraken van fraude. Er volgden grote protesten. Loekasjenko liet ze met politie en veiligheidsdiensten neerslaan. Anders dan in Oekraïne kwam het niet tot een machtswisseling en niet tot een oorlog op Belarussische bodem. De tekst voert dit aan als tegenvoorbeeld van Janoekovitsj.
Antropolatrie. Samengesteld uit het Grieks anthropos (mens) en latreia (aanbidding): aanbidding van de mens. De tekst gebruikt het woord voor de stelling dat moderne samenlevingen en kerken de mens in de plaats van God stellen en zijn rechten tot hoogste maatstaf maken, ook als dat de bescherming van de orde verlamt.