Of iemand nu geschoold is of niet, of hij in de steentijd is geboren of werkt in het tijdperk van de informatierevolutie: het menselijk brein lijkt er niet beter van te worden. Een provocerende stelling?
Geronimo[1] was eind negentiende eeuw een beroemd opperhoofd van de Apachen.[2] Zoals veel Indiaanse krijgers vocht hij tegen de blanke man. Hij vocht in het noorden van Mexico en in het zuiden van de Verenigde Staten. Zoals hij zelf in zijn autobiografie vertelt, dreef een overval hem op het oorlogspad: onbekenden hadden zijn kamp aangevallen terwijl hij weg was, en alle leden van zijn naaste familie gedood. Hij dorstte naar wraak. Hij was de held van menige western, en de hoofdpersoon van de goed gemaakte film „Geronimo: An American Legend”.[3]
In zijn autobiografie beschreef Geronimo het leven van de Apachen van de wieg tot het graf. We lezen dat de familie na de dood van zijn vader niet alleen de gebruikelijke begrafenisriten rond het lichaam moest voltrekken, maar ook al het bezit van de vader aan de stamleden moest weggeven en … al zijn paarden moest doden.[4]
Toen Geronimo wilde trouwen, gaf de vader van de bruid hem zijn dochter alleen in ruil voor — jawel — een paar paarden. Geronimo was de taak aan, zocht de paarden en bracht ze naar de vader van de bruid. Hoe? In de autobiografie zegt hij de lezer alleen dat hij niet graag gevraagd wilde worden hoe hij aan de dieren was gekomen. We mogen het wel raden: hij stal ze. Of de eigenaar daarbij gewond raakte of werd gedood, blijft een geheim.
De eigenaar of eigenaren konden, zodra zij hadden begrepen dat Indianen de dieren moesten hebben weggenomen, alleen aan vergelding en wraak denken. En net als Geronimo, die na de slachting van zijn familie wraak wilde op iedereen, zolang die iemand Amerikaan of Mexicaan was, maalde de paardeneigenaar niet om de schuldige persoon: hij zocht wraak op Indianen als zodanig.
Waarom vertellen we dit? Om te laten zien hoe het menselijk brein werkt. Iemand offert, volgens een religieus of ideologisch draaiboek, zijn dieren, terwijl hij heel goed weet dat hij ze later nodig zal hebben, en terwijl hij heel goed weet dat hij het verlies moet goedmaken door vervangende dieren met geweld weg te nemen, tegen de wil van de eigenaar — en zo een keten van vergeldingen in gang zet.
Denk niet dat wat hier is geschetst alleen bij het verleden hoort, en bij een volk in een vroeg stadium van maatschappelijke, morele en intellectuele ontwikkeling. Veel andere naties en stammen offerden bij de dood van iemand — vooral van iemand van hoge rang — huisdieren en persoonlijke goederen.[5] Die logica is ook nu springlevend.
Westerse intellectuele en politieke leiders hebben ons ingeprent dat de wereld niet meer mensen nodig heeft; daarom hebben zij gezinnen met één kind of zonder kinderen aangeprezen. En dan — jawel — zeggen diezelfde leiders dat we immigranten bij duizenden en bij miljoenen nodig hebben, anders storten onze economieën in. Aan de ene kant bevorderen zij gezinnen met één kind of zonder kinderen, wat onder meer het doden van kinderen in de moederschoot inhoudt, en aan de andere kant de invoer van mensen van andere continenten. Is dat niet als het doden van de genoemde paarden en het stelen ervan elders?
Ja, stelen, want diezelfde intellectuele en politieke leiders hebben ons verteld dat immigratie de ontvangende landen verrijkt. Als iets mij verrijkt, moet het waardevol zijn. Wordt dat waardevolle aan een ander land ontnomen, dan moet het gevende land er in dezelfde beweging armer van worden.
De vergelijking met Geronimo’s paarden houdt hier niet op. Zoals we zagen, wekte Geronimo’s diefstal van andermans paarden vijandschap. Geronimo mag een meisje hebben gewonnen, maar hij stelde zijn stam (en andere stammen) bloot aan vergelding. Is het met de invoer van immigranten niet hetzelfde? Werkgevers en weldoeners mogen hun doel hebben bereikt — respectievelijk goedkope arbeid en een gevoel van morele voldoening —, de ontvangende naties hebben zeker kwaad op kwaad binnengehaald: psychische nood, vreemde getto’s, geweld op straat, verlies van maatschappelijke samenhang, en veel andere ongelukkige verschijnselen.
De Apache-aanpak was: de eigen paarden doden om andermans paarden te stelen, en zo de vijandschap van de bestolene over zich afroepen. De hedendaagse Amerikaanse of Europese aanpak is: conceptie voorkomen of de zwangerschap afbreken om volwassen mensen in te voeren — en zo de maatschappelijke samenhang te verstoren en tweedracht te zaaien, een toekomstige burgeroorlog niet uitgezonderd.
Noten voor jongere lezers
[1] Geronimo (eigenlijk Goyathlay, circa 1829–1909). Leider van de Bedonkohe-Apachen in het zuidwesten van de huidige VS en in het noorden van Mexico. Na de moord op zijn familie door Mexicaanse troepen (jaren 1850; de precieze toedracht is in de bronnen omstreden) voerde hij jarenlang raids. In 1886 gaf hij zich over aan het Amerikaanse leger. Hij stierf als krijgsgevangene in Fort Sill, Oklahoma. Zijn in 1906 opgetekende levensverhaal verscheen als Geronimo’s Story of His Life.
[2] Apachen. Groep Athabaskische volken in het zuidwesten van Noord-Amerika (het huidige Arizona, New Mexico, Texas, Noord-Mexico). Bekende groepen: Chiricahua, Mescalero, Jicarilla, Western Apache. In de negentiende eeuw voerden zij oorlog tegen Mexico en de Verenigde Staten om land, raids en vergelding.
[3] „Geronimo: An American Legend” (1993). Amerikaanse western van Walter Hill, met Wes Studi als Geronimo, Jason Patric, Gene Hackman en Robert Duvall. De film toont de laatste veldtocht en de overgave, niet de jeugd of het huwelijk.
[4] Paarden doden na een sterfgeval. Geronimo beschrijft in de autobiografie de gewoonte om bij de dood van een man diens have weg te geven en zijn paarden te doden, zodat de overledene ze in het hiernamaals zou hebben en de nabestaanden niet aan hem gebonden bleven. Of alle Apachegroepen de gewoonte gelijk hanteerden, is in de volkenkunde omstreden. Paarden waren bij de Apachen sinds de zeventiende eeuw het belangrijkste vervoer- en ruilgoed; een bruid werd vaak met paarden „betaald”.
[5] Grafgiften en dierenoffers. In veel culturen werden bij de dood van een aanzienlijke persoon dieren gedood of voorwerpen meegegeven in het graf (Skythen, het oude China, Vikingen, sommige Afrikaanse koninkrijken). Het stuk gebruikt dat niet als volkenkunde, maar als beeld voor een logica: iets waardevols vernietigen en het daarna elders halen.
